Heeft Sagrantino di Montefalco toekomst ?

18/04/2016 - Sagrantino is een eerder eigenzinnige druif enkel aangeplant in Umbrië in de streek rond Montefalco.
De oorsprong van het ras ligt ergens in het verre verleden en is nauwelijks gekend. Wat men wel weet van deze druif is dat de variëteit heel wat tannine produceert en één van de rijkste druiven aan polyphenolen ter wereld is. Wijnbouwers hebben bijgevolg een probleem met het potentieel gezien vandaag overal ter wereld consumenten zachte tannine verkiezen. Een bezoek van vier dagen gaf me de kans dit alles ter plekke op te meten.

Na twee uur autorijden op weg naar Rome, tekent Montefalco zich af in de verte hoog tegen  een rotswand van de Colli Martani met uitzicht op de overstromingsvlakte van de rivier Clytumne. De auto sleurt zich doorheen de landwegen naar de muren van deze oude stad tot aan de Piazza del Comune, een cirkelvormige plek omringd door gebouwen waarvan sommige dateren uit de 17de eeuw. Tot recent was Montefalco weinig bekend. Het was slechts één van de vele kleine stadjes in Umbrië. Hoewel de streek heel wat toeristen aantrekt omwille van de wijn gemaakt met sagrantino blijft het een klein, rustig stadje.

Sagrantino, een zonderlinge druif

Sagrantino, redelijk bekend bij de huidige wijnliefhebbers, laat zich niet gemakkelijk benaderen. De genetische afkomst is ongekend. Volgens een of andere legende zou een oeroude blauwe druif met soortgelijke eigenschappen  in de regio hebben gegroeid. In de jaren 1930 was de druif haast verdwenen. De bewoners van Montefalco, de bakermat van de druif, verlieten de wijngaarden om naar de stad te trekken en er daar te gaan werken. Er bleven slechts een 15tal hectaren over in de jaren 1970. De traditie van die tijd dat door enkele wijnbouwers werd gehandhaafd, was om de druiven te vinifiëren na passerillage (indrogen van druiven) en een wijn met restsuiker te maken.

Sagrantino was dus een wijn voor de feesten, zoals met Pasen bijvoorbeeld bij lamsschouder.

Het begin van de droge wijnen met 100% sagrantino dateert van het eind van de jaren 1970 dankzij de inspanningen van het domein Arnaldo Caprai, pionier van de stijl. Voor deze periode werden de droge rode wijnen in de regio hoofdzakelijk geproduceerd met sangiovese onder het label Rosso di Montefalco DOC, dat 15% sangrantino toelaat in de mix. Dit is een belangrijk feit om te onthouden indien men de beschermde appellatie van sagrantino wil decoderen. In tegenstelling tot wat men zou denken zoals dat het geval is elders, kunnen de huidige wijnbouwers zich niet beroepen op de traditie om droge wijnen te maken  om de huidige stijl te rechtvaardigen. Ze zijn dus verplicht een smaakprofiel te kiezen voor hun wijnen. Ik kom hier later op terug.

SAGRAN 21

DOCG

Om de verloren tijd in te halen, werd in minder dan 10 jaar (1979) de appellatie Montefalco Sagrantino DOCG secco officiëel voor wijnen enkel uit de dorpjes van Montefalco: Gualdo Cattaneo, Castel Ritaldi en Giano dell’Umbria in de provincie Perugia. In de jaren 2000 kende de regio een ware boost. Dit heeft een effect gehad op de wijngaardoppervlakte: in 2000 slechts 120ha, actueel 660ha. Wat niet zonder gevolgen bleef voor de kwaliteit van de tannine. Ook hier kom ik later nog op terug.  Meer dan 50 nieuwe zones werden gecreëerd. Gevolg was een drievoudige vermeerdering van de productie. De hoeveelheid flessen steeg van 660.000 naar 1.500.000. Men kan zich de economische gevolgen hiervan wel voorstellen.
De bodems van de appellatie bestaan vooral uit klei. In sommige gemeenten wordt dit aangevuld met zand wat voor meer finesse in de wijnen zorgt. De hoogte varieert van 220 tot 472m. Het decreet eist een beperking van de opbrengst tot 55hl/ha en een totale rijpingsperiode niet langer dan drie jaar. Van de totale productie in Umbrië is 6,3% voorbehouden voor de categorie DOCG.

Mijn perceptie van de wijnen

Op maandagochtend ging er van door voor de proeverij van 35 sagrantinowijnen uit 2012 dat werd voorbereid voor de pers.  Dit was een grove fout. In geen tijd werden mijn smaakpapillen geconfronteerd met een massa tannine gaande van een stevige bitterheid naar een droogte veroorzaakt door groenigheid, weinig fruit en sappigheid. Kortom, met de sessie van ongeveer twee uur eindigde mijn proefcapaciteit voor de rest van de dag en liet me achter met een slecht humeur, vol onbegrip. Een mooie illustratie van een schat van agressieve tannine dat door de lokalen en zelfs enkele Italiaanse journalisten werd verwelkomt….?? Tijd dus om het geweer van schouder te veranderen de volgende dag met een ander type proeverij, domein per domein en in aanwezigheid van de wijnmakers.  Een voordeel van dit soort proeverijen van de wijnen van een twintigtal domeinen is dat je tijd hebt om je pallet te laten recupereren en de gelegenheid krijgt om de producenten te ondervragen over de problemen van sagrantino om zo de druif beter te leren begrijpen.  Aan het eind van de dag had ik voldoende bewijzen om mij de situatie van de appellatie voor te stellen.

Vooreerst is er het oudste particuliere domein Azienda Adanti dat een van de eerste sagrantino secco vinifiëerde en bottelde in 1979. Als men hen dan toch dit voorrecht moet gunnen dan is de echte motor achter de renaissance buiten Umbrië van droge wijnen met sagrantino, Marco, de zoon van Arnaldo Caprai. Zijn moderne benadering aan het eind van de jaren 1980 is gebaseerd op ondermeer kleine opbrengsten, het gebruik van nieuwe vaten en moderne technologie in de kelder zonder dat daarbij onderzoek en experimenten op plantmateriaal in de wijngaard worden verwaarloosd. Het imago van Montefalco heeft heel wat aan  hem te danken. Hij is er in geslaagd de wereld te overtuigen dat de kracht en concentratie van tannine de eigenheid moet blijven van Sagrantino DOCG met aroma’s van gedroogde vruchten, teer en bittere, donkere chocolade. Maar heeft dit commercieel succes geen negatieve gevolgen voor de appellatie??

Ten tweede: het succes heeft een invloed bij anderen vaak buiten de regio van Montefalco die wijngaarden willen in de DOCG-zone, een keer deze zijn toegewezen in 1992. Helaas heeft deze plotse groei van plantareaal het respect voor het terroir doen dalen. Een keer de beste percelen zijn aangelegd werden ook gronden beplant die niet de gepaste fenolische maturiteit van sagrantino opleveren. Het resultaat is overdadige droge en wrange tannine die sommige aanwenden als zijnde de echte natuur van de druif.  Indien het werkelijk zo is dat de druif heel rijk is aan polyfenolen dan zijn deze genetisch minder hard dan deze van tannat bijvoorbeeld.  Het cruciale punt van het probleem ligt hem in het kiezen van de juiste productievoorwaarden zowel in de wijngaard als in de kelder die de beste fenolische rijpheid voortbrengen. Een paar worden geciteerd onder punt 4.

Ten derde is er de evolutie van smaak tussen 1980 en 2010. Over de hele wereld zijn woorden als soepele tannine, fruit en sap de voornaamste termen bij de consumenten geworden. Het gevolg is dat veel wijnen moeilijk te verkopen zijn en in veel domeinen die de traditie gerelateerd aan de druif verdedigen de stocks zich cumuleren gedurende de laatste jaren. Zij blijven trouw aan zware extracties en rijpen in eikenvaten zonder precieze doseringen wat nog meer droge tannine toevoegt aan een al rijke materie. Sommige bewerend dat 40% van de wijngaard gedoemd is om op termijn te verdwijnen.

Punt vier. Gelukkig tekent zich actueel als reactie op dit alles een dubbele positieve evolutie af op het vlak van terroir en rendementen enerzijds en de vinificatie anderzijds. Bij enkele domeinen proefde ik minder agressieve wijnen met minder bitters en meer frisheid. Bij de discussie met de wijnmakers blijkt al gauw dat deze laatste grootschalige beslissingen hebben genomen om zover te geraken: keuze van kwalitatieve percelen voor de DOCG, vermindering van het rendement van 25 tot 40hl/ha in de plaats van 55, oogsten bij een fenolische rijpheid, kortere maceratieperiode, minder extractie, en rijping in tonnen of fusten eerder dan in eikenvaten.

Mijn selectie domeinen met wijnen van 100% sagrantino

De invloed van de jaargang is belangrijk, vooral wat de kwaliteit van de tannine betreft. De wijnen die ik heb geproefd, zijn voor het merendeel van 2012. Daarnaast was er ook een lot uit 2011 en 2013, enkele van 2010 of stalen van 2014. Een grote verscheidenheid dus wat het niet gemakkelijk maakte de domeinen onderling te vergelijken. Van de 5 jaargangen heeft 2012 de beste reputatie gevolgd door 2011. Onder de 30 producenten vertegenwoordigd met wijnen binnen de DOCG Sagrantino Secco, hierbij de lijst die ik heb weerhouden:

bout

Tenuta Bellafonte

Veruit de meest subtiele en meest finesserijke wijn  met florale elementen en rood fruit: de toekomstige stijl of gewoonweg een uitzondering ?  www.tenutabellafonte.it
www.entrepotduvin.be

Moretti Omero

Eevenwichtig, fruitig en veel tannine zonder overdaad met voldoende onderbouw. Dit is van de hoogst gelegen wijngaard van de appellatie. www.morettiomero.it
www.umbria.be

Tabarrini  Giampaolo

Drie verschillende wijnen drukken drie diverse terroirs uit. Een gelukkige uitzondering in Montefalco, een zoektocht naar meer complexiteit dan banale kracht. www.tabarrini.com
www.ontdekjecolruytwijn.be/search/wine/tabarrini www.wercowines.com/

Briziarelli

Een strakke structuur maar vooral elegant, fris en sappig. Een complexe sagrantino met bewaarkracht. www.cantinebriziarelli.it

Tenuta Fontecaime de Briziarelli

Men stelt hier een tweede gamma voor met een jong voorkomen: fruitige materie, meer vloeiend, afgemeten tannine. www.cantinebriziarelli.it

Fattoria Colsanto

Fenolisch rijp, een project mat een partiële rijping in amforen. www.colsanto.it
www.magnuswijnen.be

Terre de la Custodia

Een goed compromis tussen de traditionele tanninerijke en de hedendaagse wijnstijl dankzij een betere rijpheid van de tannine. www.terredelacustodia.com

Arnaldo Caprai

Interessante complexiteit, een stijl met prominente tannine, een ernstige wijn. Vraag of deze stijl van de jaren 1990-2000 nog een mooie toekomst heeft buiten Umbrië ? www.arnaldocaprai.it

Bernard Arnould

www.consorziomontefalco.it

Voor meer “Op reis met IVV”, klik hier

2012_8_vigneti_sagrantino1

Geef een reactie